Dysleksja: aktualności, objawy, pomoc

Opracowane na podstawie:

• G. Krasowicz-Kupis, Diagnoza różnicowa dysleksji rozwojowej jako zaburzenia uczenia się; ORE, Warszawa 2025-05-24
• K. M. Bogdanowicz, G. Krasowicz-Kupis, D. Kwiatkowska, K. Wiejak, A. Weremiuk, Czy moje dziecko jest zagrożone dysleksją?; IBE Warszawa 2014;

Aktualności:

• Dysleksja jest zaburzeniem neurorozwojowym – pojawia się w okresie rozwojowym. Objawy dysleksji są dynamiczne, jej obraz ulega zmianom na przestrzeni lat.
• W klasyfi­kacji ICD-11 zrezygnowano z użycia określenia: specyficzne. W odniesieniu do zaburzeń uczenia się zastąpiono je określeniem „rozwojowe”.
• Dysleksja jest zaburzeniem uczenia się.  Przede wszystkim to deficyt czytania, może mu towarzyszyć deficyt ekspresji pisemnej. Podczas diagnozowania dziecka w kierunku dysleksji, wymagane jest potwierdzenie kłopotów w czytaniu na początkowym etapie edukacji – inaczej mówiąc, w dysleksji problem w czytaniu musi być pierwotny.
• Uczniowie mający trudności w zakresie czytania i pisania przejawiają podobne deficyty poznawcze, które można uznać za patomechanizmy dysleksji. Są to:

– deficyt językowy w zakresie fonologii (tzw. deficyt fonologicz­ny lub przetwarzania fonologicznego);

– deficyt tempa nazywania, czyli szybkiego automatycznego nazywania dobrze znanych symboli.

W dysleksji deficyt fonologiczny i tempa nazywania mogą pojawiać się niezależnie lub łączyć ze sobą (tzw. podwójny deficyt).

• Zaburzenie czytania może dotyczyć dokładności czytania wyrazów, płynności oraz czytania ze zrozumieniem. Natomiast zaburzenie ekspresji pisemnej obejmuje deficyty w zakresie poprawności pisania, poprawności gramatycznej i in­terpunkcyjnej, zaplanowania i spójnego wyrażania myśli w wypowiedzi pisemnej (ICD11).
• Dysleksja, a właściwie jej objawy, nie mogą wynikać bezpośrednio z innych zaburzeń rozwoju (somatycznych, psychicznych), ale mogą z nimi współwystępować.
• Dysleksji mogą towarzyszyć liczne inne trudności i zaburzenia, które nie mają z nią bezpośredniego związku, a obejmują:
• mowę i język;
• wybrane procesy poznawcze – w tym funkcje percepcyjno-motoryczne;
• motorykę;
• umiejętności matematyczne;
• problemy z nadpobudliwością – impulsywność, nieuwaga, nadruchliwość;
• funkcje wykonawcze inne niż pamięć robocza fonologiczna (ta może stanowić element deficytu fonologicznego).

Ryzyko dysleksji

Termin: ryzyko dysleksji po raz pierwszy został użyty w Polsce w 1993 r. przez Martę Bogdanowicz. Oznacza on zagrożenie wystąpieniem trudności w czytaniu i pisaniu, czyli podwyższone prawdopodobieństwo rozwinięcia się dysleksji w przyszłości u konkretnego dziecka (M. Bogdanowicz, 2012). Trudności w nabywaniu umiejętności rozpoznawania liter, w zakresie sprawności fonologicznych, świadomości fonologicznej, w niższym tempie nazywania, w rozwoju mowy i poszerzaniu słownika biernego i czynnego mogą pojawić się w okresie przedszkolnym i w I etapie edukacyjnym (w klasach 1-3 – „trzy lata występowania nasilonych i nieoczekiwanych trudności w czytaniu i pisaniu, to wystarczająco długi okres, aby zdiagnozować dysleksję rozwojową”, M. Bogdanowicz, 2012).

Objawy ryzyka dysleksji:

• dziecko ma trudności z zapamiętaniem i zrozumieniem dłuższych poleceń słownych, z nauczeniem się krótkich wierszyków i/lub piosenek, z tworzeniem i rozpoznawaniem rymów,
• nie potrafi wymienić pór roku/dni tygodnia w odpowiedniej kolejności,
• ma kłopoty z odróżnianiem podobnie brzmiących słów, np. lok–rok, dama-tama, bułka-półka
• ma trudności z podziałem słowa na sylaby, np. PARASOLKA = PA-RA-SOL-KA, z łączeniem sylab w słowo, np. ko-ra-le = korale,
• ma kłopoty z wyodrębnieniem pierwszej lub ostatniej głoski w słowach, z dzieleniem słów na głoski, z ich syntezą
• nieprawidłowo nazywa stosunki przestrzenne (np. nad, pod),
• przekręca słowa, np. mówi sosza (zamiast szosa), lora (zamiast rola),
• niechętnie podejmuje próby czytania, zazwyczaj czyta wolniej niż rówieśnicy; czytając wyrazy, opuszcza, dodaje, przestawia, zamienia litery,
• pisząc wyrazy lub zdania przestawia, zamienia, opuszcza, dodaje litery, np. grad – gad, górad, las-sal, los.

Dysleksja – objawy – czytanie

Podczas głośnego czytania dziecko:

• czyta w bardzo wolnym tempie, czyta sylabami lub głoskuje, a potem dopiero próbuje scalić wyraz, może też czytać głoskując bez dokonania syntezy wyrazu,
• opuszcza lub dodaje litery i sylaby, czasami zgaduje,
• u niektórych dzieci tempo czytania jest dość szybkie, ale za to pojawia się znaczna liczba błędów,
• u części dzieci z dysleksją trudności dotyczą tylko czytania głośnego, czytanie ciche bywa płynne, a rozumienie jest zachowane,
• z wiekiem kłopoty z czytaniem maleją, ale pozostaje niechęć i szybkie męczenie się tą czynnością.

Dysleksja – objawy dodatkowe – pisanie

Trudnościom w czytaniu zwykle towarzyszą zaburzenia pisania. Trudności w pisaniu mogą oznaczać:

• pisanie niezgodne z zasadami polskiej ortografii

(rz, ch, ó, itp.),

• zapis zgodny z wymową, ale niezgodny z ortografią – np. chlep, sufka, wzioł, robioł itp.,
• opuszczanie, dodawanie lub przestawianie liter i większych cząstek wyrazów (np. samlot, parsol),
• problemy z łączeniem i dzieleniem wyrazów np. manowydach, wtorbie i wiele innych.
• mylenie liter – odpowiedników głosek brzmieniowo podobnych: b–p, d-t, g–k, w–f, z–s,
• trudności w zapisie wyrazów o skomplikowanej strukturze fonologicznej, np. mezozoiczna,
• nieprawidłowa pisownia głosek miękkich.

Jak pomagać– czyli jak wspierać dzieci z ryzykiem dysleksji/dysleksją rozwojową w domu i w szkole?

• Dostosowywać wymagania wobec dziecka do jego możliwości (np. zmniejszenie ilości materiału do zapamiętania) – więcej czasu na wykonywanie zadań, krótkie i jasne polecenia, stosować metodę małych kroków.
• Podkreślać nawet najmniejsze postępy.
• Dawać dziecku szansę na rozwijanie jego własnych zainteresowań, pasji, hobby.
• Przestrzegać umów z nim zawartych.
• Podkreślać mocne strony dziecka i na nich przede wszystkim opierać się w pracy, koncentrować się na sukcesach, a nie na trudnościach.
• Opowiadać o ludziach, którym się powiodło mimo tego, że mieli dysleksję lub inne trudności w uczeniu się.
• Dawać dziecku dostosowane do wieku obowiązki, aby pomóc rozwijać pewność siebie.
• Wykształcać nawyk koncentracji: ustalać z dzieckiem czas na wykonywanie poszczególnych zadań, ćwiczeń.
•  Usuwać bodźce rozpraszające: podczas odrabiania lekcji na biurku powinny być tylko te przedmioty, które są potrzebne do danej lekcji, nie może przeszkadzać młodsze czy starsze rodzeństwo, opanowanie hałasów domowych na tyle, na ile jest to możliwe, wygodne ubranie, przewietrzony pokój, prawidłowa postawa podczas pisania i czytania, oświetlenie, krótkie przerwy (zmiana pozycji, np. ćwiczenie ruchowe, picie wody).
• Po określonym czasie intensywnej pracy – spędzona przyjemnie przerwa.
• Zapobiegać utrudnieniom fizjologicznym – właściwe odżywianie (ograniczenie słodyczy, słodzonych napojów gazowanych), odpowiednia ilość przerw, snu, czasu spędzanego przed telewizorem i komputerem (ochrona przed uzależnieniem).
• Uczyć radzenia sobie ze stresem i lękiem – np. branie głębokiego oddechu, liczenie do 10 przed odpowiedzią, wyobrażenie czegoś pozytywnego, itp.

Jak doskonalić umiejętność czytania w domu?

Rodzicu:

• Przekonaj swoje dziecko do codziennego treningu czytania/pisania – przez zachętę, pochwałę, np. „dzisiaj przeczytałeś całościowo więcej wyrazów niż wczoraj”.
• Zachęcaj dziecko do czytania innym osobom.
• Pokaż korzyści z umiejętności czytania.
• Dostarczaj okazji do odsłuchiwania opowiadań, książek.
• Rozwijaj zainteresowanie literaturą.
• Staraj się wprowadzać rymowanki (wierszyki, wyliczanki), wybieraj zabawy, w których trzeba dzielić na sylaby, rozpoznawać pierwsze głoski słów, tworzyć i rozpoznawać rymy itp.
• Korzystaj z gier planszowych, ruchomych alfabetów, pieczątek, itp.
• Zachęcaj dziecko do głośnego czytania: czytajcie naprzemiennie, a Ty okazjonalnie pomagaj przy nowych słowach.  
• Czytajcie wspólnie i rozmawiajcie o przeczytanych książkach.
• Zachęcaj dzieci do czytania znaków i nazw firm, marek, które znają, do czytania tego, co trafia w jego zainteresowania: stron np. o sporcie, zwierzętach, policji, itp.

Opr. Barbara Orzechowska

Bibliografia :

ICD 11 Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych;

G. Krasowicz-Kupis, Diagnoza różnicowa dysleksji rozwojowej jako zaburzenia uczenia się; ORE, Warszawa 2025;

K. M. Bogdanowicz, G. Krasowicz-Kupis, D. Kwiatkowska, K. Wiejak, A. Weremiuk, Czy moje dziecko jest zagrożone dysleksją?; IBE Warszawa 2014;

Bogdanowicz M., (2012), Ryzyko dysleksji, dysortografii i dysgrafii. Skala Ryzyka Dysleksji wraz z normami dla klas I i II, Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia, 2012;